DE GRENS
Waarom Hadrianus de Muur bouwde — en hoe deze werkte
Rome consolideerde onder Hadrianus en trok in 122 na Christus een harde grens door Brittannië. Waarom de Muur werd gebouwd, wat deze controleerde, en hoe de grens functioneerde.
Check dates and availability ↗Een muur voor een nieuw soort rijk
Tegen de tijd dat Hadrianus in het jaar 117 na Christus keizer werd, had Rome generaties lang zijn rijk uitgebreid. Hadrianus' instinct was anders: consolideren en duidelijke grenzen stellen aan het rijk, in plaats van eindeloos verder te trekken. Toen hij in het jaar 122 na Christus naar Brittannië kwam — de enige regerende keizer waarvan bekend is dat hij de provincie bezocht tijdens de bouw van de Muur — gaf hij opdracht tot een ononderbroken barrière over de smalle landengte van het eiland, van de Tyne tot de Solway. Oude bronnen zeggen dat de muur werd gebouwd om de Romeinen van de barbaren te scheiden, een formulering die sindsdien het debat heeft bepaald. Wat de exacte bedoeling ook was, de Muur paste in Hadrianus' bredere beleid, zichtbaar van de Rijn tot de Donau en tot in Noord-Afrika: een afgebakende, verdedigde grens die aangaf waar de geordende wereld van Rome eindigde en het onveroverde noorden begon.
Verdediging, controle of statement?
Historici hebben zich eeuwenlang afgevraagd waarvoor de Muur nu precies diende, en het eerlijke antwoord is waarschijnlijk 'meerdere dingen tegelijk'. Het was nooit een gevechtsplatform zoals een kasteelmuur; het garnizoen zou elk serieus gevaar in het open veld tegemoet zijn getreden. Overtuigender is het idee dat de Muur beweging controleerde — mensen, vee en handel werden door bewaakte poorten geleid waar ze konden worden geobserveerd, belast of teruggestuurd. Ook was het een krachtig statement. Een glanzende, mogelijk witgekalkte barrière die over de rotsen marcheerde, verkondigde het Romeinse bereik en de blijvende aanwezigheid aan iedereen ten noorden en zuiden ervan. De meeste wetenschappers lezen het tegenwoordig als een grens van toezicht en controle, net zozeer als een verdedigingswerk, en als een monument van keizerlijke macht op zichzelf.
De grond lezen: greppel, wal en vallum
De Muur was slechts het centrale element van een bredere grensstrook. In het noorden, waar de rotswanden niet al een natuurlijke barrière vormden, groeven de Romeinen een brede verdedigingsgracht. Achter de Muur, aan de zuidzijde, liep een tweede, merkwaardiger aarden wal die tegenwoordig bekendstaat als de vallum: een gracht met een vlakke bodem, geflankeerd door twee doorlopende wallen, die over het grootste deel van de Muurlengte liep. Het doel ervan wordt nog steeds bediscussieerd — algemeen wordt aangenomen dat het de achtergrens van een gecontroleerde militaire zone markeerde, die de grensgang afsloot van de provincie erachter. Oversteekplaatsen over de vallum waren bewust beperkt en afgestemd op de forten. Samen vormden de gracht, de Muur en de vallum een gelaagde, bewaakte strook, vaak tientallen meters breed, die maar weinigen onopgemerkt konden oversteken.
Poorten en de controle van beweging
Het duidelijkste teken dat de Muur mensen beheerde in plaats van ze simpelweg tegen te houden, zijn de poorten. Op elke Romeinse mijl doorbrak een klein versterkt poortgebouw — een milecastle — de Muur, en bood zo een gecontroleerde doorgang van de ene naar de andere kant. Dat zijn aanzienlijk meer poorten dan een puur defensieve barrière nodig zou hebben, en het wijst sterk op routinematige, gereguleerde oversteek: boeren die hun vee naar de markt brachten, handelaren, reizigers en bewoners wier leven zich aan beide zijden van de grens afspeelde. Veel wetenschappers vermoeden dat hier tol- of douanerechten werden geheven, al is het bewijs indirect. Hoe het ook zij, het beeld is minder dat van een hermetisch afgesloten muur dan van een grens met controleposten, waar Rome bepaalde wie er passeerde, wanneer en onder welke voorwaarden — een systeem dat opmerkelijk vertrouwd zou aanvoelen aan elke moderne grensovergang.
Van gras naar steen — een plan dat alles veranderde
De muur die wij ons in steen voorstellen, was niet helemaal de muur zoals die oorspronkelijk werd ontworpen. In het westelijke deel voorbij de rivier de Irthing werd de eerste barrière opgetrokken uit plaggen, die pas later in steen werd herbouwd, waarschijnlijk omdat goed bouwmateriaal en kalk voor mortel daar schaarser waren. Ook de breedte van de stenen muur veranderde halverwege het project: vroege trajecten werden gelegd op een 'brede' fundering van bijna drie meter, maar later werk versmalde de muur om arbeid en tijd te besparen, waardoor brede fundamenten een smallere muur droegen — een overgang die je op de grond nog steeds kunt zien. Forten werden pas aan de muurlijn toegevoegd nadat de bouw al was begonnen, een aanzienlijke wijziging van het plan. De grens werd met andere woorden herzien terwijl ze verrees, gevormd door terrein, grondstoffen en heroverwegingen.
Wat is er geworden van de grens?
De Muur van Hadrianus was nog maar net voltooid of de grens verschoof al. Onder zijn opvolger Antoninus Pius trok het leger rond 142 na Chr. noordwaarts en bouwde een nieuwe aarden wal, de Muur van Antoninus, dwars over de smallere Forth-Clyde-lijn in Schotland. Die opmars hield geen stand; binnen een generatie trok het leger zich terug en nam de Muur van Hadrianus opnieuw zijn rol aan als effectieve noordgrens van Romeins Brittannië, voor het grootste deel van de daaropvolgende tweeënhalf eeuw. De muur werd herhaaldelijk gerepareerd, opnieuw bezet en aangepast, totdat het Romeinse gezag in Brittannië in het begin van de vijfde eeuw wegebde. Pas toen viel de muur stil — de stenen werden in de eeuwen daarna gebruikt voor kerken, boerderijen en veldmuren, waardoor sommige delen er nog prachtig bij liggen en andere vrijwel volledig zijn verdwenen.