OD POCZĄTKU DO KOŃCA
Mur Hadriana od końca do końca: z Newcastle do Carlisle
Od Segedunum w Wallsend po brzeg Solway w Bowness – granica odcinek po odcinku, tam gdzie Mur znika, i tam, gdzie prezentuje się najbardziej spektakularnie.
Check dates and availability ↗Kształt granicy
Mur Hadriana przebiega przez wąską „talię" północnej Anglii, od wybrzeża do wybrzeża, na długości 73 mil. Zaczyna się na wschodzie w Wallsend — rzymskim Segedunum — nad rzeką Tyne, tuż poniżej Newcastle, a kończy na zachodzie w Bowness-on-Solway, na błotnistych brzegach zatoki Solway Firth w Kumbrii. Po drodze wznosi się z zurbanizowanej aglomeracji Tyneside w dzikie, centralne wrzosowiska Northumberland, by następnie opaść ku terenom rolnym i ujściu rzeki na równinie kumbryjskiej. To, ile z muru przetrwało, zmienia się dramatycznie na trasie: na miejskich krańcach prawie nic nie jest widoczne, a najbardziej kompletny i spektakularny odcinek granicy znajduje się w części centralnej. Znajomość tej geografii wschód–zachód pomoże Ci w planowaniu, ponieważ te trzy odcinki oferują zupełnie różne doświadczenia.
Wschodni kraniec: Tyneside
Wschodni kraniec Muru leży w sercu zurbanizowanego Tyneside i choć granica jest tu w dużej mierze zabudowana, ciekawi znajdą prawdziwą nagrodę. W Wallsend fort Segedunum został wykopany i udostępniony zwiedzającym, z zrekonstruowaną łaźnią i wieżą widokową nad stanowiskiem — to kotwica całego wschodniego końca Muru. Sam Newcastle to rzymskie Pons Aelius, strzegące mostu na Tyne, a miejskie Great North Museum posiada jedną z najwspanialszych kolekcji antyków związanych z Murem w całej okolicy. Ten kraniec jest łatwo osiągalny komunikacją miejską, co czyni go naturalnym punktem startowym, ale stojącego Muru jest tu niewiele; traktuj Tyneside bardziej jako początek granicy na mapie niż miejsce spaceru wzdłuż rzymskiego kamienia.
W głąb centralnego sektora: Chesters i Carrawburgh
Na zachód od doliny Tyne Mur wznosi się ku otwartym terenom, gdzie zaczynają się najwspanialsze zabytki. Chesters, położone nad północną odnogą Tyne w Chollerford, to najlepiej zachowany rzymski fort kawalerii w Brytanii, z wyjątkową łaźnią nad rzeką i muzeum rzeźbionych kamieni. Nieco dalej na zachód leży Carrawburgh, gdzie niewielka świątynia Mitry i święte źródło Coventiny odsłaniają duchowe życie załogi. To próg najpiękniejszego odcinka granicy: krajobraz się otwiera, Mur zaczyna górować nad okolicą, a forty następują jeden po drugim. Wielu niezależnych podróżników zatrzymuje się właśnie tutaj lub w pobliskim Hexham, skąd blisko jest zarówno do wschodnich podejść, jak i do dramatycznych środkowych skał na zachodzie.
Centralne skały: pogranicze w najlepszym wydaniu
To jest Mur Hadriana wyobraźni i serce niemal każdej wizyty. Wzdłuż progu Whin Sill mur wspina się po nagich wulkanicznych skałach, a zagęszczenie zabytków jest niezwykłe: Housesteads – najkompletniejszy rzymski fort w Brytanii; Vindolanda – żywe wykopalisko słynące z tabliczek do pisania; urwiska w Steel Rigg i Crag Lough, gdzie do 2023 roku stało drzewo Sycamore Gap; Great Chesters; oraz Birdoswald, przy jednym z najdłuższych zachowanych ciągłych odcinków muru. W zaledwie kilka mil możesz przejść się wzdłuż stojących rzymskich murów, zwiedzić kompletne forty i stanąć na prawdziwej granicy imperium pośród dzikich wrzosowisk. Jeśli masz ograniczony czas, to bez wątpienia sektor, na którym należy się skupić – i ten, na którym koncentrują się jednodniowe wycieczki z przewodnikiem z Edynburga.
Zachodni kraniec: z Carlisle do Solway
Na zachód od Birdoswald mur stopniowo traci na wysokości, a jego kamień — w znacznej mierze rozebrany na przestrzeni wieków na potrzeby lokalnego budownictwa — coraz bardziej znika z krajobrazu. Granica mija średniowieczne opactwo w Lanercost, wzniesione częściowo z rzymskich kamieni, zanim dotrze do Carlisle, rzymskiego Luguvalium, którego znakomite muzeum Tullie opowiada historię zachodniego odcinka granicy. Za miastem mur biegnie przez nadmorską równinę aż do Bowness-on-Solway, swojego cichego, zachodniego krańca nad estuarium, gdzie szlak wędrowca kończy się przy niewielkim schronieniu, z którego roztacza się widok na wodę w stronę Szkocji. Stojącego muru jest tu znacznie mniej niż w części centralnej, ale zachodni kraniec ma swoją własną nagrodę: poczucie, że granica łagodnie rozpływa się w krajobrazie, oraz błogosławiony spokój po tłumach na wzgórzach.
Podróżując samochodem, koleją lub autobusem
Sposób podróżowania determinuje to, co możesz zobaczyć. Samochód daje swobodę przemieszczania się między rozproszonymi, kluczowymi miejscami we własnym tempie. Linia kolejowa Newcastle–Carlisle biegnie równolegle do Muru wzdłuż jego południowej strony, a Haltwhistle i Bardon Mill to najdogodniejsze stacje w pobliżu centralnych fortów. W głównym sezonie autobus AD122 Hadrian's Wall Country łączy najważniejsze atrakcje — choć kursuje sezonowo i niezbyt często. Dla podróżnych bez samochodu, zwłaszcza tych z bazą w Edynburgu, zorganizowana wycieczka jednodniowa pozostaje najprostszym sposobem na dotarcie do najlepiej zachowanego centralnego odcinka. Poniższa tabela podsumowuje granicę w podziale na sektory, abyś mógł dopasować trasę do tego, co oferuje każdy fragment.
Mur Hadriana według sektorów, ze wschodu na zachód
| Sektor | Kluczowe przystanki | Charakter |
|---|---|---|
| Wschodni (Tyneside) | Segedunum, Newcastle | Miejski, niewielki fragment Muru |
| Centralny (Northumberland) | Chesters, Housesteads, Vindolanda, Steel Rigg, Birdoswald | Najlepiej zachowany, najbardziej spektakularny odcinek |
| Zachodni (Kumbria) | Lanercost, Carlisle, Bowness-on-Solway | Spokojny, fragmentaryczny, ujście estuarium |